تبلیغات
انجمن اعضای هیأت علمی مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور - چرا طرح‌های توسعه در ایران ، دیرتر و پرهزینه‌تر به پایان می‌رسند ؟!

انجمن اعضای هیأت علمی مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور

چرا طرح‌های توسعه در ایران ، دیرتر و پرهزینه‌تر به پایان می‌رسند ؟!

سه شنبه 4 مهر 1385

  آنچه در این پست خواهم گفت، شاید باورش برای آن گروه از دولتمردان و زنانی كه به راحتی از بی‌اهمیت انگاشتن منابع طبیعی سخن می‌رانند، اندكی دشوار باشد! هم آنانی كه برای خوشامد مستمعین اغلب تحت فشار[1] و ناآگاه یا كسب اطمینان از حمایت جناح سیاسی حامی خود، اولویت ملاحظات زیست‌محیطی را عملاً به پایین‌ترین رتبه‌ی ممكن در برنامه‌های توسعه‌ی ملّی تنزل می‌دهند.

افزون بر نیم قرن پیش - یعنی به سال 1950 میلادی - كاپ[2] به صراحت هشدار داده بود: «نتایج معكوسِ دیرهنگامِ رشد اقتصادی بر محیط‌زیست غیرقابل انكار است».  مطالعاتی که به وسیله‌ی رپتو و همکاران در سال 1989 با استفاده از داده­­های بخش نفت و جنگلداری در اندونزی به انجام رسید هم به نتایجی مشابه ختم شده و نشان داد رشد تولید خالص ملّی کشور در فاصله‌ی سال‌های 1971 تا 1984 با احتساب تخریب صورت گرفته در محیط­زیست، بسیار کمتر از ارقامی است که پیش­تر اعلام شده و تنها 4 درصد بوده است. به سخنی دیگر ، رشد اقتصادی نمی­تواند بدون به حساب­آوردنِ منابع­طبیعی و تغییراتی که در آن ایجاد می­کند، تداوم یابد.

رخدادِ دیگری كه هر روز بر اهمیت آن افزوده می‌شود، نادیده‌انگاشتنِ یكی از دلایل طولانی‌شدن و افزایش هزینه‌ی‌ تمام‌شده‌ی طرح‌های به اجرا درآمده و کالاهای تولید­شده است. در حقیقت شاید بتوان از جمله ضرورت‌های اساسی کشور را اعمال دقیق هزینه­های زیست­محیطی در محاسبات تمام­شده‌ی کالا و خدمات دانست؛ مؤلفه­ای که عدم توجه به آن تاکنون موجب ناپایداری بسیاری از برنامه­ها و پرداخت هزینه­های گزاف جبران خسارت شده است. بر پایه‌ی مطالعه­ای که نتایج آن برای نخستین بار در همایش «چالش‌ها و چشم‌اندازهای توسعه‌ی ایران» ارایه شد، مشخص شده که در شمارِ قابل توجهی از طرح‌ها و برنامه­های به اجرا درآمده، نسبت درآمد به هزینه­ها بدون توجه به مخارج مربوط به محیط­زیست ، بزرگتر از عدد یک و امید­بخش بوده است ، امّا پس از اعمال هزینه­های زیست­محیطی قدر مطلق عدد مذکور کوچکتر از یک شده است. 

مثلاً چنانچه پاره‌ای از هزینه‌های زیست‌محیطی، نظیرِ هزینه‌ی مربوط به فرسایش خاك در مراتع را مدنظر قرار دهیم، آنگاه ضریب منفعت طرح‌ها از 3/1 به 7/0 تنزّل خواهد یافت و برای زراعت فاریاب گندم در دشت‌های بحرانی از نظر زیرزمینی، این ضریب از 25/1 به 4/0 كاهش می‌یابد (در وضعیت محاسبه‌ی هزینه­های جبران بیلان آبی)[3]. از این رو، انتظار می­رود نه­تنها لحاظِ هزینه­های زیست­محیطی، به منطقی­تر و واقعی­تر شدنِ محاسبات برنامه کمک کند، بلکه بتواند برنامه­ریزان را هرچه بیشتر به سوی همگامی با استعداد­های طبیعی سرزمین و منطبق با اصول آمایشی مربوطه رهنمون سازد.    

اهمیت چنین دریافت‌های زنهاردهنده­ای، هنگامی بیشتر رُخ می‌نماید كه بدانیم هزینه‌ی لازم برای تخریب 100 هكتار سرزمین آبادان، اغلب، كمتر از هزینه‌ی آباد‌كردنِ دوباره‌ی یك هكتار زمینِ ناآبادان است؛ ترجمان این مفهوم آن است كه هزینه‌ی جبران اشتباهاتِ زیست‌محیطی چنان سنگین شده و می‌شود كه اگر دیر چاره‌جویی كنیم، دیگر سرمایه‌ای برای جبرانِ مافات وجود نخواهد داشت؛ حقیقت تلخی كه بیش از دو هزار سال پیش، ویرجیل، شاعر اندیشمند رومی در سروده‌ای تكان‌دهنده، آن را به آیندگان زنهار داده بود:

آسان است پایین‌رفتن از دوزخ

چرا كه درهای تاریك دوزخ

همواره شبان و روزان گشوده است

امّا بازگشتن به سوی بهشت و روشنایی روز

رنج است و محنت بسیار[4]    

غم‌انگیز نیست كه قریبِ دوهزار و هفتاد سال پس از ویرجیل، هنوز نیز به آسانی از پله‌های دوزخ پایین می‌رویم و فراموش كرده‌ایم كه راه بازگشت تا چه اندازه دشوار و جان‌فرسا خواهد بود؟

وضعیت نگران­کننده‌ی اندوخته‌های طبیعی زادبوم، خود گواهی است بر این مدعا؛ چرا که به نظر نمی­رسد، پایداری كمّی و كیفی آنها هیچ زمان چون امروز، چنین در مخاطره بوده باشد؛ مخاطراتی كه با وجودِ جدی بودن، متأسفانه نتوانسته‌اند در تغییر سمت و سوی ملاحظات راهبردی كشور آنچنان که باید، توفیقی بدست آورند‌ و كماكان شاهدیم كه نیازهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی اغلبِ برنامه‌های توسعه، بر خواهش‌ها و ملاحظات زیست‌محیطی ارجحیت داشته و راهبردها، بر بنیانِ مهمترین اولویت­های زیست‌بوم آفریده نمی‌شوند. این در حالی است که بر پایه‌ی آمار­های بانك جهانی: «سالانه بیش از 15 درصد تولید ناخالص ملی كشورمان به دلیل تخریب منابع طبیعی و آلودگی محیط­زیست از میان می‌رود

با این وجود آیا سزاوار است که کماکان منابع طبیعی را سد راه توسعه پنداشته و مجوز تجاوز به عرصه های طبیعی را صادر کرده یا تشویق سازیم؟!

[1] آمارها حكایت از آن دارند كه معمولاً در هر سفر استانی رئیس‌جمهور چندین وانت نامه از مردم جمع‌آوری می‌شود كه خواستار بررسی مشكلات خویش توسط شخص اوّل اجرایی مملكت هستند! رخدادی كه به تنهایی اوج فقر و تنگدستی مردم ، یا ناامیدی ایشان از توان پاسخگویی مسئولین استانی را نشان می‌دهد.

[2] Kapp

[۳] برگرفته از مقاله‌ی «ضرورت برنامه‌ریزی توسعه با احتساب هزینه‌های زیست‌محیطی»، ارایه شده در همایش چالش‌ها و چشم‌اندازهای توسعه‌ی ایران. تهران. مؤسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه‌ریزی، کد بازخوانی: 11303. 

          مهندس محمد درویش 



[ سه شنبه 4 مهر 1385 - 10:09 ق.ظ ]
[ویرایش شده در : سه شنبه 4 مهر 1385 - 02:09 ق.ظ]

[ پیام ()|| انجمن ] [عمومی , ] [+]